Die Kunst der Fuge behoort tot de meest indrukwekkende en raadselachtige werken die Johann Sebastian Bach naliet. In deze verzameling onderzoekt Bach de mogelijkheden van het contrapunt: de kunst om meerdere zelfstandige stemmen samen te laten klinken. Alle delen van het werk zijn gebaseerd op één enkel thema. Vanuit dit eenvoudige motief ontwikkelt Bach een reeks fuga’s en canons waarin steeds nieuwe contrapuntische mogelijkheden worden onderzocht. Fuga I — vaak aangeduid als Contrapunctus I — vormt het begin van deze cyclus en presenteert het hoofdthema in zijn meest heldere en eenvoudige vorm.
De eerste fuga heeft een rustige en bijna didactische helderheid. Bach laat het thema stap voor stap door de verschillende stemmen verschijnen. Kenmerken van deze muziek: • Een eenvoudig maar karakteristiek fugathema. • Inzetten van het thema in verschillende stemmen. • Een helder en evenwichtig contrapuntisch weefsel. In deze eerste fuga toont Bach als het ware het basismateriaal waaruit de hele cyclus zal groeien.
Wanneer je naar deze fuga luistert, hoor je hoe het thema steeds opnieuw verschijnt in verschillende stemmen. Het stuk heeft daardoor een rustige en bijna architectonische opbouw. Alle fuga’s uit Die Kunst der Fuge zijn gebaseerd op hetzelfde thema. Vanuit dit eenvoudige motief bouwt Bach een hele wereld van contrapunt. In latere fuga’s verschijnt ook het beroemde B-A-C-H-motief: de noten B♭–A–C–B♮. Daarmee schrijft Bach als het ware zijn eigen naam in de muziek. Volgens de overlevering werkte Bach nog aan de laatste fuga van Die Kunst der Fuge toen hij in 1750 overleed. De partituur breekt abrupt af, midden in het contrapunt. Latere generaties luisteraars hebben daarin vaak een symbolisch moment gezien: de muziek stopt plotseling, terwijl het contrapunt nog verder had kunnen groeien.
Op deze pagina begint een kleine reis door het orgelwerk van Bach. Niet als complete encyclopedie — daar zijn al bibliotheken vol van — maar als een persoonlijke ontmoeting met muziek die al bijna drie eeuwen klinkt. En nog steeds dezelfde vraag stelt: blijven we luisteren?
